Respondenten zijn via verschillende netwerken benaderd om een zo breed en divers mogelijke groep te bereiken. De verspreiding verliep via de AtelierUnie Rotterdam (AUR), het netwerk verbonden aan CBK, SKAR, TimeWindow en het Groot Rotterdams Atelier Weekend (GRAW).

De urgentie zit niet alleen in de cijfers, maar in wat er op het spel staat voor de lange termijn. We staan op een cruciaal punt: we moeten willen omdenken, anders verliezen we het gezicht van het levendige Rotterdam met gevolgen voor de spreiding van culturele activiteiten, de leefbaarheid van wijken en het karakter van Rotterdam als innovatieve en creatieve stad.

Wat nu nodig is: scherpere keuzes waarin het beleid aansluit op de praktijk.

Creatieve (werk)ruimte als stedelijke infrastructuur

Creatieve werkruimtes zijn meer dan een fysieke voorziening. Zij functioneren als plekken van productie, ontmoeting, kennisdeling en lokale betrokkenheid en vormen daarmee een essentieel onderdeel van de stedelijke infrastructuur. Juist deze sociale, maatschappelijke en culturele kwaliteiten hebben stabiliteit en langdurige verankering nodig. Dat vraagt om beleid dat niet alleen inzet op het toevoegen van vierkante meters, maar ook op het faciliteren van werkplekken die aansluiten bij de werkpraktijk van creatieven én ruimte bieden voor samenwerking met de omgeving.

Verruiming van het beleid

Rotterdam legt met het Atelier- en Broedplaatsenbeleid 2023–2030 en de samenwerking met SKAR een waardevol fundament, maar ondersteunt daarmee feitelijk slechts een deel van de beoogde doelgroep. 65% van de creatieve huurt buiten de SKAR om en wordt daardoor uitgesloten van gemeentelijke steun en monitoring. Deze focus op een minderheid zorgt voor een vertekend beeld in prognoses en maakt het beleid exclusief. Deze eenzijdige focus op een minderheid staat haaks op de Code Diversiteit & Inclusie die als fundament dient voor het Cultuurplan 2025–2028. Voor een werkelijk inclusief klimaat is een integrale aanpak noodzakelijk die het volledige aanbod beslaat. Alleen door alle aanbieders en organisatievormen van creatieven te steunen, kan het beleid de veelkleurigheid van de Rotterdamse creatieve sector werkelijk borgen.

Ook landelijk wordt atelierontwikkeling gezien als een structureel en weerbarstig vraagstuk. De uitdagingen van Rotterdam staan niet op zichzelf. In Plaats vergaan (2024) typeert Roel Griffioen (1) dit als een wicked problem: niet oplosbaar met één maatregel, maar afhankelijk van consistente keuzes, institutionele borging en langdurige samenwerking tussen beleid en praktijk. Dit onderstreept dat ook in Rotterdam een structurele en samenhangende aanpak noodzakelijk is.

Samenwerking als essentieel onderdeel

Voor ons raakt dit vraagstuk aan een fundamenteel bestuurlijke opgave: de positie van creatieven in beleid en uitvoering. Ondanks eerdere pogingen ontbreekt nog steeds een helder, structureel en geborgd inspraak- en samenwerkingsmodel waarin zichtbaar is hoe en wanneer creatieven worden betrokken bij beleid dat hen direct raakt. Tot nu toe is veel kennis, organisatiekracht en initiatief vanuit de sector zelf gekomen. Deze vorm van zelforganisatie is waardevol, maar te kwetsbaar om structureel op te leunen. Participatie en medezeggenschap zijn geen vanzelfsprekendheid; zij vragen om duidelijke afspraken, continuïteit en actieve borging in beleid van de gemeente.

Door structureel samen te werken met meerdere vastgoedpartijen, collectieve kracht te benutten en creatieven niet alleen als gebruikers maar als mede-verantwoordelijke partners te betrekken, kan beleid effectiever worden ingericht en beter aansluiten op wat in de praktijk werkt. Dat biedt kansen om, ook zonder extra budget, slimmer te sturen op zekerheid, betaalbaarheid en passend gebruik van creatieve werkruimte.

Hieronder formuleren we een set aanbevelingen die bovenstaande verder concretiseert. Zij zijn gebaseerd op ervaring uit het veld, verzameld via enquête, focusgroepen en paneldiscussie (16 januari 2026) en aangevuld met inzichten uit eerdere studies en andere steden. De aanbevelingen bieden richting en handelingsperspectief, maar zijn nadrukkelijk geen eindpunt. Zij vormen een uitnodiging om gezamenlijk verder te werken aan een structurele aanpak.

A. Monitor en borg een divers en permanent aanbod aan creatieve werkruimte

1. Zorgvooroverzichtvandediversecreatievewerkruimtesindestad,doorte monitoren wat verdwijnt én erbij komt. Niet alleen via inzicht in de portefeuille van SKAR, maar werk samen met o.a. GRAW, AUR, CBK en andere partijen die vanuit de praktijk zicht hebben op wat erbij komt en verdwijnt via andere aanbieders;

2. Maakpluriformiteitleidendinhetaanbodvanwerkruimtesensluitaanbijde actuele vraag, o.a.: vaste en flexplekken, gedeelde faciliteiten (met semi- publieke functie), atelierwoningen, etc;

3. Verrichtnaderonderzoeknaarhoedeaanwezigheidvancreatieveruimtesinde stad en wijken bijdraagt aan de sociale cohesie en hoe je daarin de creatieven faciliteert zodat zij als lokale krachten daaraan bijdragen;

4. Steleengemeentelijkminimumm2creatievewerkruimteperinwonervasten ontwikkel een permanente, diverse ‘ijzeren voorraad’.

5. Voorkomdatmaatschappelijkofcommercieelvastgoedwaarcreatievenin zitten niet verkocht wordt. Of indien verkoop onvermijdelijk is, biedt creatieven de kans het gebouw aan te kopen, tegen een redelijke of kostprijs.

Monitoren totale voorraad. Destijds (GRAE 2020) was al duidelijk dat er geen volledig stedelijk overzicht bestaat van creatieve werkruimte: wat verdwijnt, wat erbij komt en voor wie het toegankelijk is. Zonder deze kennisbasis blijft gericht sturen op een divers en passend aanbod van werkruimte beperkt. Dat deze aanbeveling wordt herhaald, onderstreept dat structurele monitoring een essentiële basis vormt voor het creëren en evalueren van passend aanbod.

B. Breid het ruimtebeleid uit en benut collectieve kracht

6. Maakgemeentelijkenmaatschappelijkvastgoedtoegankelijkvooreenbreder

   scala aan aanbieders, waaronder PlaceBased en andere betrouwbare partners met ervaring, waaronder in het bijzonder collectieve en coöperatieve makersinitiatieven. Doe dit tegen kostendekkende huur.

7. Faciliteermeereigenaarschapvankunstenaarscollectievenencreatieve gemeenschappen door aantrekkelijke gedeelde verhuur of aankoop van maatschappelijk vastgoed om het zelf organiseren van beheer mogelijk te maken. Zodat creatieven meer zeggenschap en ondernemerschap kunnen ontwikkelen in het gebruik en ontwikkelen van ruimtes. Dat vergroot de bindingmet - en impact op - de omgeving. Kijk voor de concrete maatregelen en vorm naar de subsidie van Tilburg (2).

8. Richteenonafhankelijkloketinvoorbemiddelingenfinancieel-,juridisch-,en

   zakelijk advies over aanbod (creatieve)werkruimte en beheer, waarin relevante gemeentelijke afdelingen samenwerken met lokale partijen zoals AUR, GRAW, TimeWindow, Makerscoalitie, SKAR en PlaceBased. Kijk voor concrete maatregelen en vormen naar hoe andere steden dit inrichten, zoals Den Haag (3) en Amsterdam (4).

9. Faciliteergedeeldencollectiefruimtegebruikmetduidelijkejuridischeen organisatorische kaders (bevorderen deeleconomie) om uitdagingen op het gebied van betaalbaarheid constructief aan te gaan. Maak delen en onderhuur mogelijk en aantrekkelijk door samen te werken met o.a. Aboutspace (5).
   

Vergelijking aanbevelingen Groot Rotterdams Atelier Enquête 2020

Beleid voor iedereen. Destijds (GRAE 2020) was al duidelijk dat veel creatieven en aanbieders van creatieve werkruimte buiten het bestaande beleidskader vallen, omdat de gemeente primair met SKAR werkt voor de invulling van de vierkante meters. Dat deze aanbeveling wordt herhaald, laat zien dat het beleid zich nog steeds onvoldoende verhoudt tot de diversiteit van de sector. Verbreding van samenwerking is nodig om beleid representatiever en effectiever te maken.

Stimuleer en erken eigenaarschap en collectieve kracht. Ook werden collectieven, zelfbeheer en eigenaarschap hoog gewaardeerd door creatieven, hetgeen bijdraagt aan duurzame gemeenschappen en de ontwikkeling van de artistieke maakpraktijk. Deze kansen worden tot op heden onvoldoende benut, terwijl zij essentieel zijn voor een veerkrachtig creatief ecosysteem.

C. Vergroot zekerheid en maak betaalbaarheid leiden

10. Voorkom dat tijdelijke oplossingen structureel tekort verhullen. Zorg daarom ten

alle tijden voor voldoende langdurige voorzieningen naast tijdelijke oplossingen. Borg tevens ook dat wat in tijdelijkheid ontstaat aan maatschappelijke meerwaarde voor het gebied kan landen in nieuwe gebiedsontwikkelingen;

11. Vergroot contractuele zekerheid met behulp van langere looptijden, minimale opzegtermijnen van 3-6 maanden en transparante en regelmatige communicatie over beoogde einddata;

12. Ontwikkel een inspanningsverplichting van verhuurders om alternatieve werkruimte aan te bieden, zodat creatieven perspectief houden op continuïteit. Hiervoor liggen kansen in gebiedsontwikkelingen die in voorbereiding zijn, maar waarvan de uitvoering nog een aantal jaren duurt;

13. Onderzoek de invoer van een m2-prijsplafond voor ateliers voor creatieven met lage inkomens, niet gebaseerd op een loopbaanladder of leeftijd; gebaseerd op draagkracht van de gebruiker (á la sociale huurwoning-model);

14. Behoud en/of introduceer alternatieve vormen van betaling huur, zoals beheerwerkzaamheden, onderhoudswerkzaamheden en communityvorming.

Vergelijking aanbevelingen Groot Rotterdams Atelier Enquête 2020

Zo laag mogelijke m2 prijs blijven borgen. Destijds (GRAE 2020) werd al gewezen op de dreiging van 40% die overweegt de stad te verlaten vanwege o.a. (on)betaalbaarheid. Dit cijfer blijft consistent. De herhaling van deze aanbeveling benadrukt dat betaalbaarheid onverminderd een probleem vormt en het uitblijven van (meer) actie vergaande gevolgen kan hebben voor de rol van kunst in Rotterdam.

D. Veranker creatieven structureel in gebiedsontwikkeling

15. Herintroduceer de 1%-regeling bij gebiedsontwikkelingen die het gemeentelijk BRO model volgen, maar dan voor de functie creatieve ruimte, waaronder expositieruimte en werkruimte voor kunst & cultuur. Neem als uitgangspunt voor de invulling de activiteiten van collectieven en creatieven in het (omliggende) gebied.

16. Onderzoek de invoering van een leegstandstax, naar effectief Belgisch voorbeeld. Leegstand levert nu nog te veel gemak op ten opzichte van het organiseren van (tijdelijk) beheer door vastgoedeigenaren. Het ontbreekt ook aan zicht op hoeveel bedrijfsruimte leeg staat in Rotterdam en het vraagt meer actie om te onderzoeken hoe deze functioneel gemaakt kan worden voor de vraag naar ruimte. Combineer dit met een duidelijke visie op tijdelijkheid zoals eerder beschreven.

17. Borg creatieve werkruimtes, bewust ook in centrale en levendige stadswijken; nabijheid van wonen, publiek en netwerken is essentieel. Werk aan de praktische vertaling van de Ruimtelijke Visie Cultuur 20286. Neem daarbij niet alleen als uitgangspunt om cultuur naar wijken te brengen waar nog weinig aanbod is, maar geef ook vorm aan de behoefte om creatieven ruimte te geven daar waar de levendigheid er reeds is.

18. Faciliteer en stimuleer cultuurparticipatie in wijken actief en uitsluitend vanuit

    bestaande, intrinsiek gemotiveerde initiatieven en voorkom top-down inzet en

    participatie eisen voor tijdelijke gebiedsbranding.

19. Borg de Coalitie Creatieve Ruimte Rotterdam (CCRR) (7) als structureel platform

    tussen beleid en praktijk. De coalitie verbindt creatieven, gemeentelijke domeinen en relevante spelers en vastgoedpartijen om werkbare modellen en concrete oplossingen te ontwikkelen voor het structureel verankeren van creatieve werkruimte binnen gebiedsontwikkeling. Het bevordert de integrale en domeinoverstijgende samenwerking die hiervoor noodzakelijk is.

20. Veranker creatieven structureel in gebiedsontwikkeling: de door de Rotterdamse cultuurpolitiek vormgegeven Cultuurhaven (8) biedt een concrete kans en een voordehandliggende stap voor geborgde en brede samenwerking in de nabije toekomst.
    

Inspraak en samenwerking met de praktijk verankeren. Destijds (GRAE 2020) was al duidelijk dat het perspectief van creatieven structureel ontbreekt in ruimtelijk beleid en gebiedsontwikkeling. De aanbevelingen van destijds zijn slechts deels en zonder afstemming in het beleid overgenomen. Hoewel sindsdien vormen van overleg zijn ontstaan, is samenwerking niet structureel en daarom nog onvoldoende geborgd in beleid en processen.

EN HOE NU VERDER

Wij zijn trots op het traject dat is doorlopen en op het feit dat wij, zes jaar na het eerste onderzoek in 2020, opnieuw een inhoudelijke en relevante bijdrage hebben kunnen leveren. Wij danken de Gemeente Rotterdam, SKAR en CBK voor hun betrokkenheid en ondersteuning op afstand.

Deze aanbevelingen zijn geen pleidooi voor uitzonderingsposities of een ideaalbeeld, maar voor een consistent en rechtvaardig ruimtebeleid. Daarbij erkennen we de inzet die de afgelopen jaren al is geleverd én dat de aanbevelingen verdere verdieping vraagt.

Gebruik data

Dit onderzoek is grotendeels uitgevoerd op basis van vrijwillige inzet. Dit onderstreept zowel de urgentie van het onderwerp als de onafhankelijke positie van de onderzoekers. Wij moedigen brede verspreiding, kennisdeling en inhoudelijke dialoog op basis van dit onderzoek nadrukkelijk aan.

Voor opname van data, cijfers of analyses uit dit onderzoek in beleidsstukken, bestuurlijke documenten of formele besluitvorming is voorafgaande schriftelijke toestemming van de onderzoeksgroep vereist via info@atelierunierotterdam.nl

Noodzaak vervolgstappen

Tot slot benadrukken wij de dringende noodzaak om gezamenlijk vervolgstappen te ondernemen. Als onderzoeksgroep zijn wij bereid om in opdracht een rol te vervullen als aanspreekpunt, onafhankelijk kennisplatform of adviesorgaan om de stedelijke partijen te adviseren in het realiseren van vervolgstappen.

De vraag waar we graag met stedelijke partijen over in gesprek willen om de slag van papier naar actie te maken is;

“Waar zien jullie aanknopingspunten in de conclusies en aanbevelingen voor concrete vervolgstappen, en op welke wijze zien jullie het vervolgproces voor je?”

Voetnoten:

(1) Roel Griffioen, Institute of Network Cultures, 2024

(2) Subsidieregeling Atelierfonds 2024-2026

(3) Nota Broedplaatsbeleid ‘25-’30 Den Haag

(4) Atelier en broedplaatsenbeleid ‘23-’26 Amsterdam
(5) AboutSpace is een nieuw deelplatform voor creatieve werkruimte in Rotterdam (in ontwikkeling, lancering 2026) dat aansluit bij de deeleconomie om creatieven eigen ruimte slimmer te laten delen én behouden.

(6) Ruimtelijke Visie Cultuur 2028

(7) Initiatief van GRAW, opgericht september 2025 en vooralsnog bestaande uit deze partners: AIR, Dura Vermeer, engage Rotterdam, Gemeente Rotterdam (Cultuur, Maatschappelijke Ontwikkeling, Stadsontwikkeling), HD Groep, Heijmans, PlaceBased, Re:Invent, VORM en groep creatieven en cultureel ondernemers.
(8) Cultuurhaven: een nieuwe gemeentelijke organisatiestructuur in de Rotterdamse kunst- en cultuurpolitiek, ter bevordering van democratisering en participatieprocessen. Hier kunnen onderwerpen onder vallen als creatieve werkruimtes in gebiedsontwikkeling met het veld worden vormgeven, nachtprogrammering of samenwerken in de zorg.